Milli Kimlik, Tarixi Dövlətçilik və Yeni İntibah: Dövlət qurmaq üçün niyə din lazım idi?
Dövlət qurmaq üçün niyə din lazım idi? | Sovet dövrü bizi kimliyimizdən necə uzaqlaşdırırdı?
Fəlsəfəçi alim Müşfiq Şükürovun Baku TV-də “Amin” verilişinin növbəti buraxılışında tarixçi, Qafqaz Tarixi Mərkəzinin direktoru, UNESCO professoru və siyasi təhlilçi Rizvan Hüseynov milli kimliyimiz, türk tarixində İslamın rolu, din-dövlət münasibətləri və Sovet dövründə kimliyimizdən uzaqlaşdırılma prosesi barədə danışıb.
Türklərin islamı qəbul etməsinin onları zəiflədib-zəiflətmədiyi barədə sualı cavablandıran Rizvan Hüseynov bildirib ki, bu mövzu ətrafında müxtəlif fikirlər səslənsə də, məsələyə emosional yox, rasional yanaşmaq lazımdır.
Onun sözlərinə görə, islamı qəbul etdikdən sonra türklər böyük siyasi və hərbi gücə çevrilib, geniş coğrafiyalarda dövlətlər qurub və uzun əsrlər boyu İslam dünyasının aparıcı qüvvəsi olublar:
“Rasional olaraq baxanda, islamı qəbul edəndən sonra türklər bütün cahanın rəhbəri oldular. O dövrün super gücünə çevrildilər. İslam bizi birləşdirdi və stimul verdi. Türk-müsəlman vəhdəti bir cövhər oldu və islamı da xilas etdi”.
Tarixçi qeyd edib ki, islamı qəbul etməyən türk topluluqları isə eyni miqyasda siyasi birlik və dövlətçilik gücü yarada bilmədilər. Onun fikrincə, türk-müsəlman sintezi türklərə həm mənəvi, həm siyasi, həm də hərbi güc qazandırdı.
Milli Kimlik, Tarixi Dövlətçilik və Yeni İntibah: Analitik İcmal
Təvəkkül Vəliyev
Materialda Azərbaycanın milli kimliyinin formalaşması, tarixi irsi və mənəvi dəyərlərinin dövlətçilikdəki rolu ətraflı müzakirə olunur. Tarixçi Rizvan Hüseynov İslam dininin və sufi təriqətlərinin türk xalqlarını birləşdirən əsas güc faktoru olduğunu vurğulayır.
Mətndə sovet dövründə təhrif edilmiş tarixin və milli mənlikdən uzaqlaşdırma siyasətinin fəsadları təhlil edilir. Müasir dövrdə Zəngəzur dəhlizi və İpək Yolunun bərpası ilə Azərbaycanın yenidən regionun intibah mərkəzinə çevrilməsi imkanları diqqətə çatdırılır. Eyni zamanda, Nizami Gəncəvi irsinin və mənəvi birliyin yeni bir türkdilli platforma üçün əhəmiyyəti qeyd olunur. Müəllif gələcək inkişafın mütləq şəkildə tarixi köklərə qayıdış və elmi dərketmə üzərində qurulmalı olduğunu müdafiə edir.
1. İcra Xülasəsi
Bu analitik icmal Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin mənəvi-ideoloji əsaslarını, kolonial dövrün yaratdığı identifikasiya böhranını və müasir geopolitik reallıqlar fonunda başlanan "Yeni İntibah" prosesini təhlil edir. Sənədin əsas strateji tezisləri aşağıdakılardır:
* Milli Kimliyin Ontologiyası: "Millət" anlayışının dini ümmət modelindən modern "Nation" modelinə keçid prosesində mənəvi-ideoloji birliyin qorunması zərurəti.
* Dövlətçiliyin İdeoloji Legitimliyi: Orta əsr Azərbaycan dövlətlərinin fundamental sütunu olan sufi təriqətlərinin (Xəlvətiyyə və Səfəviyyə) daxili rəqabəti və regional təsir dairəsi.
* Tarixi Yaddaşın Restavrasiyası: Çar Rusiyası və Sovet tarixşünaslığının tətbiq etdiyi "ticarətçi millət" mifologiyasının ifşası və 25 illik "Rus-Azərbaycan" müharibəsinin hərbi-siyasi həqiqətlərinin bərpası.
* Geopolitik və İntellektual Üstünlük: Quru yollarının (İpək Yolu) strateji əhəmiyyətinin qayıtması, Zəngəzur koridorunun türk dövlətlərinin iqtisadi nüvəsini bərpa etmək rolu və rus dilinin Azərbaycan ekspertləri tərəfindən intellektual silah kimi mənimsənilməsi.
* Mənəvi-Fəlsəfi İntibah: Nizami Gəncəvi irsinin təhriflərdən arındırılması və "alim" statusunun ruhani məsuliyyət müstəvisində yenidən müəyyənləşdirilməsi.
2. Milli Kimlik Anlayışı: Dini Ümmətdən Modern Millətə Keçid
20-ci əsrin əvvəllərində Azərbaycan mütəfəkkirləri Fransız inqilabından qaynaqlanan "Nation" (millət) konsepsiyasını cəmiyyətə təqdim edərkən mürəkkəb bir anlayış xaosu ilə qarşılaşmışdılar. Mənbə kontekstində vurğulandığı kimi, "millət" termini sadəcə etnik bir layihə deyil, mənəvi bir ideya ətrafında toplaşan insanların birliyidir.
Üzeyir Hacıbəyovun Konseptual Müşahidəsi: "Fransızdan soruşursan ki, millətin nədir? Deyir: fransız. Dinin nədir? Deyir: xristianlıq. Bir azərbaycanlıdan soruşursan: dinin nədir? Deyir: müsəlman. Millətin nədir? Deyir: müsəlman."
Bu xaosun aradan qaldırılması prosesində modern millət formulu təklif edilsə də, bugünkü "Yeni İntibah" dövründə biz milli kimliyin tərkibində mənəviyyat və dini baxışların çəkisinin yenidən artmasının şahidi oluruq. Modern azərbaycanlı kimliyi sovet dövrünün quru etnik çərçivəsindən çıxaraq, öz dini-mənəvi kökləri ilə yenidən sintez olunma mərhələsindədir.
3. Tarixi Dövlətçilikdə İdeoloji Sütun: Sufi Təriqətləri
Orta əsr Azərbaycan dövlətçilik ənənəsi hakimiyyətin legitimliyini fəlsəfi-ruhani əsaslarla təmin edən mürəkkəb sufi iyerarxiyasına söykənirdi. Bu sistem dövlət başçısının ətrafını alimlərlə əhatə etməsini və ilahi lütfün qorunması üçün ədalətli idarəçiliyi tələb edirdi.
* Şeyx Zahid Gilani (Şıxakaran) – Mənəvi İrsi Köklər:
* Bütün regional sufi xətlərinin (Xorasandan Neysapura qədər) mənəvi qovşağı.
* Səfəviyyə Xətti (Ərdəbil): Şeyx Zahid Gilaninin qızını Şeyx Səfiyyəddinə verməsi ilə başlayan, Qaraqoyunlu ittifaqı ilə güclənən mərkəz.
* Xəlvətiyyə Xətti (Şirvan): Seyid Yəhya Bakuvi və Ömər Xəlvəti tərəfindən inkişaf etdirilən, Şirvanşahlar dövlətinin rəsmi ideologiyası.
* İdeoloji Rəqabət: Şirvan-Ağqoyunlu (Xəlvətiyyə) ittifaqı ilə Səfəvi (Səfəviyyə) mərkəzi arasındakı mübarizə Azərbaycanın daxili siyasi dinamikasını müəyyən etmişdir.
* İntellektual İxrac: Osmanlı sarayının və dövlət strukturlarının formalaşmasında Şirvan Xəlvətiyyə məktəbinin rolu müstəsnadır. Səfəvi təzyiqi ilə İstanbula köçən xəlvəti alimləri Osmanlı imperiyasının ideoloji xəttini dərindən təsir altına almışlar.
4. Kolonial Siyasət və Tarixi Kimliyin Təhrifi
Rusiya imperiyasının Qafqazdakı kolonial siyasəti təkcə ərazi işğalı ilə məhdudlaşmamış, eyni zamanda Azərbaycanın hərbi və intellektual kimliyini sistemli şəkildə təhrif etməyə yönəlmişdir.
Rəsmi Tarixşünaslıq (Kolonial Perspektiv) Tarixi Həqiqətlər (Milli Perspektiv). "Rus-İran" müharibələri adı altında təqdimat. Əslində 25 il davam edən (1803-1828) "Rus-Azərbaycan" müharibələri. Rusiyanın 3 aya bitirməyi planladığı savaş Vəliəhd Abbas Mirzənin Azərbaycan ordusu tərəfindən uzunmüddətli müqavimətlə qarşılanmışdır.
Bakıxanov və Axundovun rus yönümlü mütəfəkkir kimi təqdimi. Bakıxanovun "Gülüstani-İrəm" əsəri Peterburqda, Lazarev İnstitutunda erməni şərqşünaslar tərəfindən ciddi təhriflərə məruz qalmışdır. Müəllifin etirazlarına baxmayaraq, kolonial ideologiyaya uyğunlaşdırılmış versiya yayılmışdır.
Azərbaycanlıların "ticarətçi/bazar" xalqı olması mifi. Xalqın fitri hərbi-liderlik potensialını boğmaq üçün "etibarsız xalq" (neblaqonadejnıy narod) damğası ilə ordudan uzaqlaşdırılması və məcburi şəkildə bazar iqtisadiyyatına yönləndirilməsi.
5. Müasir Geosiyyasət: İpək Yolu və Zəngəzur Koridoru
Dünyada qlobal güc balansı dəniz yollarından (Atlantist hökmranlıq) yenidən Avrasiya quru yollarına tərəf yerini dəyişir. Bu prosesdə Azərbaycanın mövqeyi həlledicidir.
* Dəniz Hökmranlığının Deqradasiyası: Fars körfəzi və Qırmızı dənizdəki qeyri-sabitlik Atlantist dövlətlərin dəniz ticarəti üzərindəki mütləq nəzarətini sarsıdır.
* Quru Yollarının Restavrasiyası: Qədim İpək Yolunun iqtisadi nüvə kimi bərpası türk dövlətlərini strateji mərkəzə çevirir. Zəngəzur koridoru, xüsusilə Xəzərə çıxışı olmayan Özbəkistan kimi dövlətlər üçün həyati əhəmiyyət kəsb edən süni maneələrin aradan qaldırılmasıdır.
* Rus Dilinin Yeni Funksiyası: Müasir mərhələdə rus dili Kreml tərəfindən tətbiq olunan monolit nəzarət mexanizmindən çıxaraq, Azərbaycanın intellektual ekspansiya vasitəsinə çevrilmişdir. 44 günlük müharibə təcrübəsi ilə silahlanmış Azərbaycan ekspertləri 360 milyonluq rusdilli məkanda intellektual gündəmi müəyyən edən əsas qüvvəyə çevrilərək Orta Asiyadan Ukraynaya qədər geniş bir sahədə üstünlük qazanmışlar.
6. Yeni İntibah və Nizami Gəncəvi İrsi
Rizvan Hüseynovun konseptual yanaşmasına görə, Azərbaycan "Yeni İntibah" dövrünün hazırlıq mərhələsindədir. Bu mərhələdə mənəvi dəyərlərin və klassik irsin yenidən dərki zəruridir.
1. Nizami İrsinin Tərcümə və Şüur Problemi: Nizaminin əsərləri sadəcə hərfi tərcümə olunmamalı, onun ruhani dərinliyi qorunmalıdır. "Nizamini Səməd Vurğun dilində danışdırmaq" şüur üfüqlərinin fərqliliyi səbəbindən orijinalın mənəvi yükünü itirməsinə səbəb olur. Nizami irsi cəmiyyət üçün bir "mənəvi terapiya" funksiyasını yerinə yetirməlidir.
2. Müasir Sintez Zərurəti: Nizami öz dövründə İslam düşüncəsi ilə elmi bilikləri sintez etdiyi kimi, müasir Azərbaycan alimləri də dəyişən informasiya mühitində (internet və sosial media əsrində) yeni bir intellektual model yaratmalıdırlar.
3. Alimlik Məsuliyyətinin Bərpası: Orta əsrlərdə "alim" mütləq ruhani məsuliyyət daşıyan (şeyx) şəxsiyyət olduğu halda, müasir dövrdə bu anlayış internetdə qeyri-ciddi postlar paylaşan kütləvi obrazla deqradasiyaya uğramışdır. Əsl intibah üçün bilik ilə ruhani məsuliyyətin vəhdəti bərpa olunmalıdır.
7. Yekun Nəticə
Azərbaycanın tarixi missiyası və dövlətçilik təfəkkürü göstərir ki, savad və iqtisadi güc yalnız mənəvi ədalətlə birləşdikdə davamlı ola bilər. "Yeni İntibah" dövrünün mərkəzində dayanan Azərbaycan öz hərbi qüdrətini Nizami Gəncəvi kimi dühaların mənəvi ucalığı və Quranın ədalət prinsipləri ilə sintez etməlidir. Türk dövlətlərinin mənəvi, iqtisadi və siyasi inteqrasiyası bu köklərə qayıdışdan keçir. Biz renesansın əvvəlindəyik və bu yolun uğuru hərbi zəfərləri intellektual və mənəvi dirçəlişlə tamamlamaqdan asılıdır.
